Proje Getirmeyen Öğrenciye Ne Yapılır? Öğretmenin Sabır Testi mi, Öğrencinin Son Dakika Sanatı mı?
Arkadaşlar, hepimizin hayatında en az bir kere şu meşhur cümleyle karşılaştığını düşünüyorum: “Hocam, projeyi yaptım ama evde kaldı!” Bu cümleyi duyunca insanın aklına ister istemez şu soru geliyor: Proje evde mi kaldı, yoksa proje diye bir şey hiç var olmadı mı? Üstelik bazı öğrenciler bu açıklamayı öyle ciddi bir yüz ifadesiyle yapıyor ki insan neredeyse kendisinden özür dileyecek. Bir de internetin çekmediğini, yazıcının bozulduğunu, kuzenin dosyayı sildiğini ve kedinin ödevin üzerine yattığını ekleyenler var. Öğrencinin yaratıcılığı projede değilse bile mazeret üretme konusunda oldukça gelişmiş olabiliyor!
Peki, işin şakası bir yana, proje getirmeyen öğrenciye ne yapılır? Hemen sıfır mı verilir, ailesi mi aranır, ek süre mi tanınır, yoksa sınıfın ortasında unutulmaz bir konuşma mı yapılır? Bana göre doğru cevap, öğrencinin neden projeyi getirmediğini anlamakla başlıyor. Çünkü her proje getirmeyen öğrenci tembel değildir; kimi plansızdır, kimi çekinmektedir, kimi evde yeterli imkâna sahip değildir, kimi de gerçekten son ana kadar hiçbir şey yapmamıştır.
Önemli olan, öğrenciyi köşeye sıkıştırmadan sorumluluk almasını sağlamak. Gelin, bu konuyu biraz mizahla, biraz eğitim deneyimiyle ve bolca gerçekçilikle ele alalım.
1. Proje Getirmeyen Öğrenciye İlk Tepki Ne Olmalı?
Öğrenci sınıfa boş ellerle geldiğinde ilk refleksimiz kızmak olabilir. Haftalardır hatırlatılan, tarihleri tahtaya yazılan, hatta sınıf grubuna gönderilen bir proje hâlâ ortada yoksa insanın sabrı gerçekten zorlanıyor. Ancak ilk tepkiyi öfkeyle vermek, sorunu çözmek yerine büyütebilir.
Benim önerim, öğrenciyi herkesin önünde sorguya çekmek yerine kısa ve sakin bir konuşma yapmak. Mesela şöyle sorulabilir:
“Projeyi neden getiremedin? Bir sorun mu yaşadın, yoksa zamanını ayarlamakta mı zorlandın?”
Bu soru hem öğrencinin açıklama yapmasına fırsat verir hem de öğretmenin durumu anlamasını sağlar. Öğrenciye doğrudan “Sen zaten sorumsuzsun!” demek, davranışı değerlendirmek yerine kişiliğine saldırmak anlamına gelir.
Üstelik sınıfın ortasında küçük düşürülen öğrenci, çoğu zaman yaptığı hatayı düzeltmekten çok kendisini savunmaya odaklanır. Öğretmenin amacı haklı çıkmak değil, öğrencinin sorumluluk almasını sağlamak olmalı.
Elbette anlayış göstermek, hiçbir kuralın uygulanmaması demek değildir. Proje teslim tarihi herkes için geçerliyse bunun bir karşılığı olmalıdır. Fakat o karşılığın ne olacağı, önceden belirlenmiş kurallara ve okulun değerlendirme esaslarına uygun şekilde kararlaştırılmalıdır.
2. Önce Sorunun Kaynağını Bulun: Her Boş Dosyanın Hikâyesi Aynı Değildir
Bir öğrencinin projesini getirmemesiyle ilgili birbirinden farklı durumlar olabilir. Örneğin:
- Öğrenci projeyi yapmıştır ancak dosyayı evde unutmuştur.
- Konuyu anlamadığı için başlayamamıştır.
- Görevi gözünde büyütmüş ve sürekli ertelemiştir.
- Evinde bilgisayar, internet veya gerekli malzemeler bulunmuyordur.
- Ailevi sorunlar yaşıyordur ya da başka sorumlulukları vardır.
- Projeyi yapabileceğini düşünmediği için en baştan vazgeçmiştir.
- Gerçekten önemsememiş ve zamanını başka işlere ayırmıştır.
Bütün bu öğrencileri aynı kefeye koymak, doğru çözümü bulmayı zorlaştırır.
Örneğin dosyasını evde unutan öğrenciye bir sonraki gün teslim hakkı tanımak mantıklı olabilir. Projeye nereden başlayacağını bilmeyen öğrenciye örnek bir çalışma planı vermek daha etkili olacaktır. Evinde bilgisayarı bulunmayan bir öğrenciye ise “Neden bilgisayarda hazırlamadın?” diye çıkışmak, sorunu çözmez; yalnızca öğrencinin kendisini yetersiz hissetmesine yol açabilir.
Peki, gerçekten hiçbir mazereti olmayan öğrenciye ne yapılmalı? İşte burada anlayışla sorumluluk arasındaki denge devreye giriyor. Öğrencinin koşulları dinlenmeli ama yapmadığı işin sorumluluğunu üstlenmesi de beklenmelidir.
3. Ek Süre Vermek mi, Not Kırmak mı?
Forumlarda bu konunun en çok tartışılan tarafı sanırım burası. Bir grup, “Bir gün bile ek süre verilmemeli, hayatın kendisi de böyle!” derken diğer grup, “Çocuklar hata yaparak öğrenir, birkaç gün daha tanımak gerekir.” görüşünü savunuyor.
Aslında iki yaklaşımın da dikkate alınması gereken yönleri var.
Ek süre, özellikle öğrencinin gerçekten çalışmaya başlamış olduğu fakat bir sorun nedeniyle bitiremediği durumlarda faydalı olabilir. Ancak sürekli ek süre verilmesi, teslim tarihinin öğrencinin gözünde önemsizleşmesine neden olabilir.
Bunun yerine basit bir sistem uygulanabilir:
Birinci aşama: Öğrenci neden teslim edemediğini açıklar.
İkinci aşama: Öğrenciyle makul ve net bir yeni teslim tarihi belirlenir.
Üçüncü aşama: Öğrenciden projenin hangi bölümünü ne zaman tamamlayacağını gösteren kısa bir plan hazırlaması istenir.
Dördüncü aşama: Çalışma teslim edilir ve önceden açıklanmış, okulun değerlendirme kurallarına uygun ölçütlerle değerlendirilir.
Öğretmen, gecikmenin not üzerindeki etkisini önceden belirlenmiş kurallara göre uygulayabilir. Fakat notlandırma yapılırken projenin niteliği, öğrencinin öğrenme süreci ve değerlendirme ölçütleri birbirine karıştırılmamalıdır.
Buradaki amaç öğrenciye ceza vermek değil, verdiği sözü tutmanın önemini öğretmektir. Çünkü gerçek hayatta da bir işi zamanında yetiştirmek kadar, yetiştiremeyeceğini önceden haber vermek ve çözüm önermek önemlidir.
4. Erkek Öğretmenlerin Stratejisi, Kadın Öğretmenlerin Empatisi mi?
Bu konuda bazen şöyle yorumlar duyuyoruz: Erkek öğretmenler daha çok çözüm odaklı ve kuralcı davranırken kadın öğretmenler öğrencinin duygularını daha fazla dikkate alıyormuş. İlk bakışta kulağa tanıdık gelen bu yorum, aslında insan davranışlarını biraz fazla basitleştiriyor.
Çünkü çözüm odaklı olmak erkeklere, empati kurmak da kadınlara özgü özellikler değildir. Kişinin yetiştirilme biçimi, mesleki deneyimi, karakteri ve eğitim anlayışı yaklaşımını etkileyebilir. Her iki yaklaşımın da farklı insanlarda bir arada bulunması mümkündür.
Örneğin erkek bir öğretmen, projesini getirmeyen öğrenciye kızmak yerine üç günlük bir çalışma planı hazırlatabilir. Öğrencinin nerede takıldığını öğrenir, kaynak önerir ve belirlenen tarihte ilerlemeyi kontrol eder. Bu, hem stratejik hem de destekleyici bir tutumdur.
Başka bir erkek öğretmen ise öğrencinin ailevi bir sorun yaşadığını öğrenince teslim tarihini yeniden değerlendirebilir. Yani empati göstermek için cinsiyet değiştirmeye gerek yoktur!
Kadın bir öğretmen de öğrenciye anlayışla yaklaşırken sorumluluk konusunda oldukça net olabilir. Öğrencinin kaygısını dinler, eksiklerini anlamasına yardımcı olur ve ardından tamamlaması gereken işleri takvime bağlar. Bir başka kadın öğretmen ise öncelikle proje yönergesini ve teslim koşullarını gözden geçirerek sistematik bir çözüm geliştirebilir.
Bence en etkili yaklaşım, bu özellikleri birbirinin karşısına koymak yerine birleştirmektir: Empati, sorunun nedenini anlamayı; strateji ise sorunu çözmek için ne yapılacağını belirlemeyi sağlar.
Öğretmen ister kadın ister erkek olsun, asıl soru şudur: Öğrencinin hem anlaşılmış hissetmesini hem de sorumluluk almasını nasıl sağlayabiliriz?
5. En Etkili Yöntem: Öğrenciye Hazır Çözüm Vermek Yerine Plan Yaptırmak
Öğrenciye “Bir daha yapma!” demek kolaydır. Fakat bir daha yapmaması için neyi değiştirmesi gerektiğini öğretmek biraz daha emek ister.
Diyelim ki öğrenci fen bilimleri dersindeki maket projesini getirmedi. Öğretmen doğrudan kızmak yerine şu soruları sorabilir:
- Projeye başlamanı en çok zorlaştıran şey neydi?
- Hangi malzemeleri hazırlamıştın?
- Projeyi daha küçük parçalara ayırsaydın işin kolaylaşır mıydı?
- Bir sonraki projede hangi gün başlamayı planlıyorsun?
Ardından öğrenciyle kısa bir çalışma takvimi hazırlanabilir.
Örneğin beş günlük bir plan şöyle olabilir:
Pazartesi konu ve araştırma, salı malzemeleri hazırlama, çarşamba ilk taslağı oluşturma, perşembe eksikleri tamamlama, cuma son kontrol ve teslim.
Bu yöntem, öğrencinin yalnızca o günkü projesini tamamlamasına değil, gelecekte benzer işleri yönetmeyi öğrenmesine de yardımcı olur.
Burada önemli bir ayrıntı var: Planı tamamen öğretmen hazırlarsa öğrenci yine başkasının yönlendirmesini bekleyebilir. Öğrencinin kendi planını oluşturması ve gerektiğinde öğretmenden destek alması, öz düzenleme becerisini geliştirmek açısından daha anlamlıdır.
Kısacası öğretmen öğrencinin yerine proje yöneticiliği yapmamalı; ona kendi işini yönetmeyi öğretmelidir.
6. Projeyi Getirmeyen Öğrenciye Yaratıcı Sorumluluklar Verilebilir mi?
Burada klasik ceza anlayışının dışına çıkabiliriz. Elbette öğrenciye proje yapmadığı için sınıfı temizletmek, arkadaşlarının önünde küçük düşürmek veya konuyla ilgisiz işler yaptırmak doğru bir eğitim yaklaşımı değildir. Ancak eksikliği gidermeye yönelik sorumluluklar belirlemek mümkündür.
Örneğin:
Proje kurtarma planı: Öğrenci, projesini tamamlamak için hangi adımları izleyeceğini bir sayfada açıklar.
Eksik tamamlama görevi: Öğrenci, projenin eksik bölümlerini belirleyerek tamamlar ve yaptığı düzeltmeleri açıklar.
Süreç değerlendirmesi: Öğrenci, neden geciktiğini ve bir sonraki çalışmada neyi farklı yapacağını kısa bir öz değerlendirmeyle anlatır.
Ara kontrol sistemi: Öğrenci sonraki projelerde yalnızca son ürünü değil, araştırma ve taslak gibi ara aşamaları da belirlenen tarihlerde gösterir.
Akran desteği: Gerekli olduğunda bir sınıf arkadaşıyla fikir alışverişi yapar. Ancak bütün işi arkadaşına yaptırmasına veya arkadaşının emeğini kendi çalışması gibi sunmasına izin verilmez.
Arkadaşlar, hepimizin hayatında en az bir kere şu meşhur cümleyle karşılaştığını düşünüyorum: “Hocam, projeyi yaptım ama evde kaldı!” Bu cümleyi duyunca insanın aklına ister istemez şu soru geliyor: Proje evde mi kaldı, yoksa proje diye bir şey hiç var olmadı mı? Üstelik bazı öğrenciler bu açıklamayı öyle ciddi bir yüz ifadesiyle yapıyor ki insan neredeyse kendisinden özür dileyecek. Bir de internetin çekmediğini, yazıcının bozulduğunu, kuzenin dosyayı sildiğini ve kedinin ödevin üzerine yattığını ekleyenler var. Öğrencinin yaratıcılığı projede değilse bile mazeret üretme konusunda oldukça gelişmiş olabiliyor!
Peki, işin şakası bir yana, proje getirmeyen öğrenciye ne yapılır? Hemen sıfır mı verilir, ailesi mi aranır, ek süre mi tanınır, yoksa sınıfın ortasında unutulmaz bir konuşma mı yapılır? Bana göre doğru cevap, öğrencinin neden projeyi getirmediğini anlamakla başlıyor. Çünkü her proje getirmeyen öğrenci tembel değildir; kimi plansızdır, kimi çekinmektedir, kimi evde yeterli imkâna sahip değildir, kimi de gerçekten son ana kadar hiçbir şey yapmamıştır.
Önemli olan, öğrenciyi köşeye sıkıştırmadan sorumluluk almasını sağlamak. Gelin, bu konuyu biraz mizahla, biraz eğitim deneyimiyle ve bolca gerçekçilikle ele alalım.
1. Proje Getirmeyen Öğrenciye İlk Tepki Ne Olmalı?
Öğrenci sınıfa boş ellerle geldiğinde ilk refleksimiz kızmak olabilir. Haftalardır hatırlatılan, tarihleri tahtaya yazılan, hatta sınıf grubuna gönderilen bir proje hâlâ ortada yoksa insanın sabrı gerçekten zorlanıyor. Ancak ilk tepkiyi öfkeyle vermek, sorunu çözmek yerine büyütebilir.
Benim önerim, öğrenciyi herkesin önünde sorguya çekmek yerine kısa ve sakin bir konuşma yapmak. Mesela şöyle sorulabilir:
“Projeyi neden getiremedin? Bir sorun mu yaşadın, yoksa zamanını ayarlamakta mı zorlandın?”
Bu soru hem öğrencinin açıklama yapmasına fırsat verir hem de öğretmenin durumu anlamasını sağlar. Öğrenciye doğrudan “Sen zaten sorumsuzsun!” demek, davranışı değerlendirmek yerine kişiliğine saldırmak anlamına gelir.
Üstelik sınıfın ortasında küçük düşürülen öğrenci, çoğu zaman yaptığı hatayı düzeltmekten çok kendisini savunmaya odaklanır. Öğretmenin amacı haklı çıkmak değil, öğrencinin sorumluluk almasını sağlamak olmalı.
Elbette anlayış göstermek, hiçbir kuralın uygulanmaması demek değildir. Proje teslim tarihi herkes için geçerliyse bunun bir karşılığı olmalıdır. Fakat o karşılığın ne olacağı, önceden belirlenmiş kurallara ve okulun değerlendirme esaslarına uygun şekilde kararlaştırılmalıdır.
2. Önce Sorunun Kaynağını Bulun: Her Boş Dosyanın Hikâyesi Aynı Değildir
Bir öğrencinin projesini getirmemesiyle ilgili birbirinden farklı durumlar olabilir. Örneğin:
- Öğrenci projeyi yapmıştır ancak dosyayı evde unutmuştur.
- Konuyu anlamadığı için başlayamamıştır.
- Görevi gözünde büyütmüş ve sürekli ertelemiştir.
- Evinde bilgisayar, internet veya gerekli malzemeler bulunmuyordur.
- Ailevi sorunlar yaşıyordur ya da başka sorumlulukları vardır.
- Projeyi yapabileceğini düşünmediği için en baştan vazgeçmiştir.
- Gerçekten önemsememiş ve zamanını başka işlere ayırmıştır.
Bütün bu öğrencileri aynı kefeye koymak, doğru çözümü bulmayı zorlaştırır.
Örneğin dosyasını evde unutan öğrenciye bir sonraki gün teslim hakkı tanımak mantıklı olabilir. Projeye nereden başlayacağını bilmeyen öğrenciye örnek bir çalışma planı vermek daha etkili olacaktır. Evinde bilgisayarı bulunmayan bir öğrenciye ise “Neden bilgisayarda hazırlamadın?” diye çıkışmak, sorunu çözmez; yalnızca öğrencinin kendisini yetersiz hissetmesine yol açabilir.
Peki, gerçekten hiçbir mazereti olmayan öğrenciye ne yapılmalı? İşte burada anlayışla sorumluluk arasındaki denge devreye giriyor. Öğrencinin koşulları dinlenmeli ama yapmadığı işin sorumluluğunu üstlenmesi de beklenmelidir.
3. Ek Süre Vermek mi, Not Kırmak mı?
Forumlarda bu konunun en çok tartışılan tarafı sanırım burası. Bir grup, “Bir gün bile ek süre verilmemeli, hayatın kendisi de böyle!” derken diğer grup, “Çocuklar hata yaparak öğrenir, birkaç gün daha tanımak gerekir.” görüşünü savunuyor.
Aslında iki yaklaşımın da dikkate alınması gereken yönleri var.
Ek süre, özellikle öğrencinin gerçekten çalışmaya başlamış olduğu fakat bir sorun nedeniyle bitiremediği durumlarda faydalı olabilir. Ancak sürekli ek süre verilmesi, teslim tarihinin öğrencinin gözünde önemsizleşmesine neden olabilir.
Bunun yerine basit bir sistem uygulanabilir:
Birinci aşama: Öğrenci neden teslim edemediğini açıklar.
İkinci aşama: Öğrenciyle makul ve net bir yeni teslim tarihi belirlenir.
Üçüncü aşama: Öğrenciden projenin hangi bölümünü ne zaman tamamlayacağını gösteren kısa bir plan hazırlaması istenir.
Dördüncü aşama: Çalışma teslim edilir ve önceden açıklanmış, okulun değerlendirme kurallarına uygun ölçütlerle değerlendirilir.
Öğretmen, gecikmenin not üzerindeki etkisini önceden belirlenmiş kurallara göre uygulayabilir. Fakat notlandırma yapılırken projenin niteliği, öğrencinin öğrenme süreci ve değerlendirme ölçütleri birbirine karıştırılmamalıdır.
Buradaki amaç öğrenciye ceza vermek değil, verdiği sözü tutmanın önemini öğretmektir. Çünkü gerçek hayatta da bir işi zamanında yetiştirmek kadar, yetiştiremeyeceğini önceden haber vermek ve çözüm önermek önemlidir.
4. Erkek Öğretmenlerin Stratejisi, Kadın Öğretmenlerin Empatisi mi?
Bu konuda bazen şöyle yorumlar duyuyoruz: Erkek öğretmenler daha çok çözüm odaklı ve kuralcı davranırken kadın öğretmenler öğrencinin duygularını daha fazla dikkate alıyormuş. İlk bakışta kulağa tanıdık gelen bu yorum, aslında insan davranışlarını biraz fazla basitleştiriyor.
Çünkü çözüm odaklı olmak erkeklere, empati kurmak da kadınlara özgü özellikler değildir. Kişinin yetiştirilme biçimi, mesleki deneyimi, karakteri ve eğitim anlayışı yaklaşımını etkileyebilir. Her iki yaklaşımın da farklı insanlarda bir arada bulunması mümkündür.
Örneğin erkek bir öğretmen, projesini getirmeyen öğrenciye kızmak yerine üç günlük bir çalışma planı hazırlatabilir. Öğrencinin nerede takıldığını öğrenir, kaynak önerir ve belirlenen tarihte ilerlemeyi kontrol eder. Bu, hem stratejik hem de destekleyici bir tutumdur.
Başka bir erkek öğretmen ise öğrencinin ailevi bir sorun yaşadığını öğrenince teslim tarihini yeniden değerlendirebilir. Yani empati göstermek için cinsiyet değiştirmeye gerek yoktur!
Kadın bir öğretmen de öğrenciye anlayışla yaklaşırken sorumluluk konusunda oldukça net olabilir. Öğrencinin kaygısını dinler, eksiklerini anlamasına yardımcı olur ve ardından tamamlaması gereken işleri takvime bağlar. Bir başka kadın öğretmen ise öncelikle proje yönergesini ve teslim koşullarını gözden geçirerek sistematik bir çözüm geliştirebilir.
Bence en etkili yaklaşım, bu özellikleri birbirinin karşısına koymak yerine birleştirmektir: Empati, sorunun nedenini anlamayı; strateji ise sorunu çözmek için ne yapılacağını belirlemeyi sağlar.
Öğretmen ister kadın ister erkek olsun, asıl soru şudur: Öğrencinin hem anlaşılmış hissetmesini hem de sorumluluk almasını nasıl sağlayabiliriz?
5. En Etkili Yöntem: Öğrenciye Hazır Çözüm Vermek Yerine Plan Yaptırmak
Öğrenciye “Bir daha yapma!” demek kolaydır. Fakat bir daha yapmaması için neyi değiştirmesi gerektiğini öğretmek biraz daha emek ister.
Diyelim ki öğrenci fen bilimleri dersindeki maket projesini getirmedi. Öğretmen doğrudan kızmak yerine şu soruları sorabilir:
- Projeye başlamanı en çok zorlaştıran şey neydi?
- Hangi malzemeleri hazırlamıştın?
- Projeyi daha küçük parçalara ayırsaydın işin kolaylaşır mıydı?
- Bir sonraki projede hangi gün başlamayı planlıyorsun?
Ardından öğrenciyle kısa bir çalışma takvimi hazırlanabilir.
Örneğin beş günlük bir plan şöyle olabilir:
Pazartesi konu ve araştırma, salı malzemeleri hazırlama, çarşamba ilk taslağı oluşturma, perşembe eksikleri tamamlama, cuma son kontrol ve teslim.
Bu yöntem, öğrencinin yalnızca o günkü projesini tamamlamasına değil, gelecekte benzer işleri yönetmeyi öğrenmesine de yardımcı olur.
Burada önemli bir ayrıntı var: Planı tamamen öğretmen hazırlarsa öğrenci yine başkasının yönlendirmesini bekleyebilir. Öğrencinin kendi planını oluşturması ve gerektiğinde öğretmenden destek alması, öz düzenleme becerisini geliştirmek açısından daha anlamlıdır.
Kısacası öğretmen öğrencinin yerine proje yöneticiliği yapmamalı; ona kendi işini yönetmeyi öğretmelidir.
6. Projeyi Getirmeyen Öğrenciye Yaratıcı Sorumluluklar Verilebilir mi?
Burada klasik ceza anlayışının dışına çıkabiliriz. Elbette öğrenciye proje yapmadığı için sınıfı temizletmek, arkadaşlarının önünde küçük düşürmek veya konuyla ilgisiz işler yaptırmak doğru bir eğitim yaklaşımı değildir. Ancak eksikliği gidermeye yönelik sorumluluklar belirlemek mümkündür.
Örneğin:
Proje kurtarma planı: Öğrenci, projesini tamamlamak için hangi adımları izleyeceğini bir sayfada açıklar.
Eksik tamamlama görevi: Öğrenci, projenin eksik bölümlerini belirleyerek tamamlar ve yaptığı düzeltmeleri açıklar.
Süreç değerlendirmesi: Öğrenci, neden geciktiğini ve bir sonraki çalışmada neyi farklı yapacağını kısa bir öz değerlendirmeyle anlatır.
Ara kontrol sistemi: Öğrenci sonraki projelerde yalnızca son ürünü değil, araştırma ve taslak gibi ara aşamaları da belirlenen tarihlerde gösterir.
Akran desteği: Gerekli olduğunda bir sınıf arkadaşıyla fikir alışverişi yapar. Ancak bütün işi arkadaşına yaptırmasına veya arkadaşının emeğini kendi çalışması gibi sunmasına izin verilmez.