RWA Nasıl Hesaplanır? Bir Bankanın Rakamların Arkasındaki Risk Hikâyesi
Bir süredir bankaların sermaye yeterliliği oranlarını inceliyorum. İlk bakışta insanın karşısına birbirine benzeyen rakamlar çıkıyor: toplam aktifler, özkaynaklar, sermaye oranı, kredi hacmi, risk ağırlıklı varlıklar… Fakat bir akşam elimdeki tabloya bakarken şu soru kafama takıldı:
“Bankanın bilançosunda 100 milyon TL varsa, gerçekten 100 milyon TL’lik risk mi taşıyor?”
Cevap hayır.
İşte RWA, yani Risk-Weighted Assets / Risk Ağırlıklı Varlıklar, tam olarak burada devreye giriyor. Bankanın sahip olduğu veya maruz kaldığı her varlığa aynı risk etiketi yapıştırmak yerine, “Bu pozisyonun bankanın sermayesi açısından ne kadar risk taşıdığı?” sorusuna cevap arıyor.
Konuyu daha anlaşılır hale getirmek için size biraz hikâye anlatacağım. Çünkü RWA'yı yalnızca formüller üzerinden öğrenmeye çalıştığımda konu fazlasıyla kuru gelmişti. Oysa bir bankanın neden 100 milyon TL'lik bir devlet tahviliyle 100 milyon TL'lik riskli bir ticari krediyi aynı kefeye koymadığını anladığınızda mesele bir anda yerine oturuyor.
Bir Masanın Etrafında Başlayan Hikâye
Hikâyemizin merkezinde “Mavişehir Bankası” adında kurgusal bir banka olsun.
Bankanın risk yönetimi bölümünde çalışan Mert, sayılarla arası çok iyi olan, karşısına çıkan problemi önce parçalara ayırıp sonra çözüm üretmeyi seven bir analistti.
Aynı ekipte Derya çalışıyordu. Derya da rakamları çok iyi biliyordu ama kredi dosyalarına bakarken sadece matematiği görmüyordu. “Bu şirket neden bu krediyi istiyor?”, “Gelirleri gerçekten sürdürülebilir mi?”, “Müşterileriyle ilişkisi nasıl?”, “Ekonomik koşullar değişirse çalışanlarına ve tedarikçilerine ne olur?” gibi sorular soruyordu.
İkisi farklı düşünüyordu ama bu fark çatışmadan çok tamamlayıcılık yaratıyordu.
Bir sabah yöneticileri masaya üç dosya bıraktı.
İlkinde yüksek kaliteli bir kamuya ilişkin pozisyon vardı.
İkincisinde orta ölçekli bir şirkete verilmiş kredi.
Üçüncüsünde ise tüketici kredileri bulunuyordu.
Mert hemen hesap makinesini açtı.
“Nominal tutarlara bakarsak üçü de bilanço üzerinde oldukça büyük görünüyor,” dedi.
Derya başını salladı.
“Ama bankanın sermayesini aynı ölçüde tehdit ettiklerini söyleyebilir miyiz?”
Mert birkaç saniye düşündü.
“Hayır. Çünkü riskleri farklı.”
İşte RWA'nın temel fikri tam olarak buydu.
Basel Komitesi'nin sermaye çerçevesinde kredi riski, piyasa riski ve operasyonel risk için ayrı hesaplama mekanizmaları bulunuyor. RWA ise bankanın düzenleyici sermaye gereksiniminin hesaplanmasında kullanılan temel büyüklüklerden biri. bis.org
RWA Nedir? Önce Büyük Resmi Görelim
RWA'yı en basit haliyle şöyle düşünebiliriz:
RWA = Risk taşıyan pozisyonların, taşıdıkları risk seviyesine göre ağırlıklandırılmış toplamı
En basit standart yaklaşım örneğinde:
RWA = Risk Tutarı × Risk Ağırlığı
Basel standart yaklaşımında belirli kredi riskine maruz pozisyonlar için risk ağırlıkları kullanılıyor ve risk ağırlıklı varlık tutarı, risk ağırlığının ilgili maruziyet tutarıyla çarpılmasıyla hesaplanıyor. bis.org
Örneğin tamamen basitleştirilmiş bir senaryo düşünelim.
Bir bankanın:
- 10 milyon TL tutarında %20 risk ağırlıklı pozisyonu,
- 20 milyon TL tutarında %50 risk ağırlıklı pozisyonu,
- 30 milyon TL tutarında %100 risk ağırlıklı pozisyonu
olsun.
Hesap:
10 × %20 = 2 milyon TL
20 × %50 = 10 milyon TL
30 × %100 = 30 milyon TL
Toplam:
RWA = 42 milyon TL
Banka bilançosunda toplam 60 milyon TL'lik bu pozisyonları taşıyor olabilir. Fakat sermaye yeterliliği açısından dikkate alınan risk ağırlıklı büyüklük bu basitleştirilmiş örnekte 42 milyon TL'dir.
Buradaki önemli nokta şu:
RWA, bankanın toplam aktifleriyle aynı şey değildir.
Bu ayrımı baştan yapmak çok önemli.
Mert'in Beyaz Tahtaya Yazdığı İlk Formül
Mert toplantı odasındaki beyaz tahtaya büyük harflerle yazdı:
RWA = ∑ (Risk Tutarı × Risk Ağırlığı)
Derya yanına bir not ekledi:
“Önce risk tutarını doğru belirle.”
Çünkü gerçek hayatta hesap yalnızca bilançodaki rakamı alıp bir yüzdeyle çarpmaktan ibaret değil.
Öncelikle maruziyetin hangi risk sınıfında olduğu belirleniyor. Ardından uygulanacak yaklaşım, karşı tarafın niteliği, kredi kalitesi, teminatlar, garantiler ve ilgili düzenleyici kurallar gibi unsurlar devreye girebiliyor.
BDDK'nın standart yaklaşım çerçevesine ilişkin düzenleme çalışmalarında da temel kredi riskine esas tutarın bilanço içi varlıklar ile gayrinakdi krediler ve taahhütlere ilişkin risk ağırlıklı tutarların toplamından oluştuğu; risk ağırlıklarının ise ilgili risk sınıfları ve kredi kalitesi kademelerine göre belirlendiği açıklanıyor. BDDK
Derya'nın söylediği bu küçük cümle aslında konunun en önemli noktalarından biriydi:
“Önce risk tutarını doğru belirle.”
Çünkü yanlış başlangıç rakamıyla yapılan mükemmel matematik bile yanlış sonuç verir.
Basit Örnekten Gerçek Bankacılığa Geçiş
Diyelim ki banka 50 milyon TL tutarında bir kredi verdi.
İlk bakışta:
Kredi = 50 milyon TL
Ancak RWA hesaplamasında doğrudan “50 milyon TL RWA” demek doğru değildir.
Eğer varsayımsal olarak bu pozisyon için %100 risk ağırlığı uygulanıyorsa:
50 milyon × %100 = 50 milyon TL RWA
Ama varsayımsal olarak %50 risk ağırlığı uygulanıyorsa:
50 milyon × %50 = 25 milyon TL RWA
%20 risk ağırlığı uygulanıyorsa:
50 milyon × %20 = 10 milyon TL RWA
Aynı nominal büyüklük, farklı risk ağırlıkları nedeniyle sermaye hesabında tamamen farklı bir ağırlığa dönüşebiliyor.
İşte “risk ağırlıklı” kelimesinin anlamı burada ortaya çıkıyor.
Peki Risk Ağırlığını Kim Belirliyor?
Burada hikâyeye biraz tarih girmemiz gerekiyor.
Bankacılıkta sermaye yeterliliği konusunda uluslararası standartların gelişiminde Basel Komitesi önemli bir rol oynadı. Zaman içinde bankaların yalnızca ne kadar varlığa sahip olduğuna değil, bu varlıkların ne kadar risk taşıdığına göre sermaye bulundurması fikri güçlendi.
Bu düşüncenin arkasındaki mantık aslında oldukça insani:
İki kişinin elinde aynı miktarda para olabilir ama bu paranın karşılığında üstlendikleri risk aynı değildir.
Bankalar için de benzer bir durum söz konusu.
100 milyon TL'lik bir pozisyon ile başka bir 100 milyon TL'lik pozisyon bilançoda aynı büyüklükte görünse bile temerrüt olasılığı, karşı tarafın niteliği, teminat yapısı veya piyasa riski bakımından aynı olmayabilir.
Basel çerçevesi günümüzde kredi, piyasa ve operasyonel riskleri ayrı bileşenler halinde ele alıyor. bis.org
Dolayısıyla RWA'yı yalnızca bir muhasebe göstergesi gibi görmek eksik olur. RWA, aynı zamanda bankanın risk taşıma kapasitesi ile sermayesi arasındaki ilişkinin merkezinde bulunuyor.
Kadın ve Erkek Bakış Açısı Aynı Masada Nasıl Birleşti?
Toplantı ilerledikçe Mert hızlı bir hesaplama modeli hazırladı.
“Önce maruziyetleri sınıflandırıyoruz, sonra risk ağırlıklarını uyguluyoruz, ardından toplam RWA'yı buluyoruz.”
Derya ise başka bir tablo açtı.
“Ben de bunun yanına kredi kalitesindeki değişimin ve müşteri davranışındaki farklılaşmanın nasıl sonuç yaratabileceğini ekliyorum.”
Burada özellikle bir noktayı vurgulamak gerekiyor: Mert'in çözüm odaklı olması veya Derya'nın ilişkileri ve insan faktörünü önemsemesi, erkeklerin ya da kadınların doğuştan böyle olduğu anlamına gelmiyor.
İkisi de farklı çalışma alışkanlıklarına sahip iki profesyoneldi.
Fakat bu iki yaklaşım bir araya geldiğinde ilginç bir sonuç çıktı.
Mert:
“Formülü doğru kurarsak sistemi ölçebiliriz.”
Derya:
“Ölçtüğümüz şeyin gerçek hayattaki karşılığını doğru anlarsak sistemi yorumlayabiliriz.”
Bence bankacılığın en güçlü taraflarından biri tam olarak burada.
Rakam olmadan risk yönetilemez; bağlam olmadan da rakam doğru yorumlanamaz.
RWA Sadece Kredi Riskinden mi Oluşur?
Hayır.
Burada birçok kişinin yaptığı yaygın bir hata var.
RWA denildiğinde yalnızca verilen krediler düşünülüyor. Oysa Basel çerçevesinde RWA'nın farklı risk bileşenleri bulunuyor.
Temel olarak:
1. Kredi riski
Bankanın müşterisinin veya karşı tarafın yükümlülüğünü yerine getirememe riskidir.
2. Piyasa riski
Özellikle alım-satım portföyleri ve belirli piyasa pozisyonlarından kaynaklanan riskleri kapsar.
3. Operasyonel risk
Yetersiz veya başarısız iç süreçler, insanlar, sistemler veya dış olaylardan kaynaklanan kayıp riskini ifade eder.
Basel çerçevesi RWA'nın kredi riski, piyasa riski ve operasyonel risk bileşenleri üzerinden hesaplanmasını öngörüyor. bis.org
Örneğin operasyonel risk için güncel Basel standart yaklaşımında Business Indicator, Business Indicator Component ve Internal Loss Multiplier gibi unsurlar kullanılıyor; operasyonel risk sermaye gereksiniminden RWA'ya geçişte 12,5 katsayısı uygulanıyor. bis.org
Piyasa riskinde de standart yaklaşım kapsamında hesaplanan sermaye gereksinimi RWA'ya dönüştürülürken 12,5 katsayısı kullanılıyor. bis.org
Dolayısıyla:
Toplam RWA ≠ yalnızca kredilerin risk ağırlıklı toplamı
demek daha doğru bir yaklaşım.
12,5 Katsayısı Nereden Geliyor?
Hikâyenin en ilginç noktalarından biri burası.
Basel sermaye çerçevesinde toplam sermaye için asgari oran %8 olarak belirlenmiştir.
Bir süredir bankaların sermaye yeterliliği oranlarını inceliyorum. İlk bakışta insanın karşısına birbirine benzeyen rakamlar çıkıyor: toplam aktifler, özkaynaklar, sermaye oranı, kredi hacmi, risk ağırlıklı varlıklar… Fakat bir akşam elimdeki tabloya bakarken şu soru kafama takıldı:
“Bankanın bilançosunda 100 milyon TL varsa, gerçekten 100 milyon TL’lik risk mi taşıyor?”
Cevap hayır.
İşte RWA, yani Risk-Weighted Assets / Risk Ağırlıklı Varlıklar, tam olarak burada devreye giriyor. Bankanın sahip olduğu veya maruz kaldığı her varlığa aynı risk etiketi yapıştırmak yerine, “Bu pozisyonun bankanın sermayesi açısından ne kadar risk taşıdığı?” sorusuna cevap arıyor.
Konuyu daha anlaşılır hale getirmek için size biraz hikâye anlatacağım. Çünkü RWA'yı yalnızca formüller üzerinden öğrenmeye çalıştığımda konu fazlasıyla kuru gelmişti. Oysa bir bankanın neden 100 milyon TL'lik bir devlet tahviliyle 100 milyon TL'lik riskli bir ticari krediyi aynı kefeye koymadığını anladığınızda mesele bir anda yerine oturuyor.
Bir Masanın Etrafında Başlayan Hikâye
Hikâyemizin merkezinde “Mavişehir Bankası” adında kurgusal bir banka olsun.
Bankanın risk yönetimi bölümünde çalışan Mert, sayılarla arası çok iyi olan, karşısına çıkan problemi önce parçalara ayırıp sonra çözüm üretmeyi seven bir analistti.
Aynı ekipte Derya çalışıyordu. Derya da rakamları çok iyi biliyordu ama kredi dosyalarına bakarken sadece matematiği görmüyordu. “Bu şirket neden bu krediyi istiyor?”, “Gelirleri gerçekten sürdürülebilir mi?”, “Müşterileriyle ilişkisi nasıl?”, “Ekonomik koşullar değişirse çalışanlarına ve tedarikçilerine ne olur?” gibi sorular soruyordu.
İkisi farklı düşünüyordu ama bu fark çatışmadan çok tamamlayıcılık yaratıyordu.
Bir sabah yöneticileri masaya üç dosya bıraktı.
İlkinde yüksek kaliteli bir kamuya ilişkin pozisyon vardı.
İkincisinde orta ölçekli bir şirkete verilmiş kredi.
Üçüncüsünde ise tüketici kredileri bulunuyordu.
Mert hemen hesap makinesini açtı.
“Nominal tutarlara bakarsak üçü de bilanço üzerinde oldukça büyük görünüyor,” dedi.
Derya başını salladı.
“Ama bankanın sermayesini aynı ölçüde tehdit ettiklerini söyleyebilir miyiz?”
Mert birkaç saniye düşündü.
“Hayır. Çünkü riskleri farklı.”
İşte RWA'nın temel fikri tam olarak buydu.
Basel Komitesi'nin sermaye çerçevesinde kredi riski, piyasa riski ve operasyonel risk için ayrı hesaplama mekanizmaları bulunuyor. RWA ise bankanın düzenleyici sermaye gereksiniminin hesaplanmasında kullanılan temel büyüklüklerden biri. bis.org
RWA Nedir? Önce Büyük Resmi Görelim
RWA'yı en basit haliyle şöyle düşünebiliriz:
RWA = Risk taşıyan pozisyonların, taşıdıkları risk seviyesine göre ağırlıklandırılmış toplamı
En basit standart yaklaşım örneğinde:
RWA = Risk Tutarı × Risk Ağırlığı
Basel standart yaklaşımında belirli kredi riskine maruz pozisyonlar için risk ağırlıkları kullanılıyor ve risk ağırlıklı varlık tutarı, risk ağırlığının ilgili maruziyet tutarıyla çarpılmasıyla hesaplanıyor. bis.org
Örneğin tamamen basitleştirilmiş bir senaryo düşünelim.
Bir bankanın:
- 10 milyon TL tutarında %20 risk ağırlıklı pozisyonu,
- 20 milyon TL tutarında %50 risk ağırlıklı pozisyonu,
- 30 milyon TL tutarında %100 risk ağırlıklı pozisyonu
olsun.
Hesap:
10 × %20 = 2 milyon TL
20 × %50 = 10 milyon TL
30 × %100 = 30 milyon TL
Toplam:
RWA = 42 milyon TL
Banka bilançosunda toplam 60 milyon TL'lik bu pozisyonları taşıyor olabilir. Fakat sermaye yeterliliği açısından dikkate alınan risk ağırlıklı büyüklük bu basitleştirilmiş örnekte 42 milyon TL'dir.
Buradaki önemli nokta şu:
RWA, bankanın toplam aktifleriyle aynı şey değildir.
Bu ayrımı baştan yapmak çok önemli.
Mert'in Beyaz Tahtaya Yazdığı İlk Formül
Mert toplantı odasındaki beyaz tahtaya büyük harflerle yazdı:
RWA = ∑ (Risk Tutarı × Risk Ağırlığı)
Derya yanına bir not ekledi:
“Önce risk tutarını doğru belirle.”
Çünkü gerçek hayatta hesap yalnızca bilançodaki rakamı alıp bir yüzdeyle çarpmaktan ibaret değil.
Öncelikle maruziyetin hangi risk sınıfında olduğu belirleniyor. Ardından uygulanacak yaklaşım, karşı tarafın niteliği, kredi kalitesi, teminatlar, garantiler ve ilgili düzenleyici kurallar gibi unsurlar devreye girebiliyor.
BDDK'nın standart yaklaşım çerçevesine ilişkin düzenleme çalışmalarında da temel kredi riskine esas tutarın bilanço içi varlıklar ile gayrinakdi krediler ve taahhütlere ilişkin risk ağırlıklı tutarların toplamından oluştuğu; risk ağırlıklarının ise ilgili risk sınıfları ve kredi kalitesi kademelerine göre belirlendiği açıklanıyor. BDDK
Derya'nın söylediği bu küçük cümle aslında konunun en önemli noktalarından biriydi:
“Önce risk tutarını doğru belirle.”
Çünkü yanlış başlangıç rakamıyla yapılan mükemmel matematik bile yanlış sonuç verir.
Basit Örnekten Gerçek Bankacılığa Geçiş
Diyelim ki banka 50 milyon TL tutarında bir kredi verdi.
İlk bakışta:
Kredi = 50 milyon TL
Ancak RWA hesaplamasında doğrudan “50 milyon TL RWA” demek doğru değildir.
Eğer varsayımsal olarak bu pozisyon için %100 risk ağırlığı uygulanıyorsa:
50 milyon × %100 = 50 milyon TL RWA
Ama varsayımsal olarak %50 risk ağırlığı uygulanıyorsa:
50 milyon × %50 = 25 milyon TL RWA
%20 risk ağırlığı uygulanıyorsa:
50 milyon × %20 = 10 milyon TL RWA
Aynı nominal büyüklük, farklı risk ağırlıkları nedeniyle sermaye hesabında tamamen farklı bir ağırlığa dönüşebiliyor.
İşte “risk ağırlıklı” kelimesinin anlamı burada ortaya çıkıyor.
Peki Risk Ağırlığını Kim Belirliyor?
Burada hikâyeye biraz tarih girmemiz gerekiyor.
Bankacılıkta sermaye yeterliliği konusunda uluslararası standartların gelişiminde Basel Komitesi önemli bir rol oynadı. Zaman içinde bankaların yalnızca ne kadar varlığa sahip olduğuna değil, bu varlıkların ne kadar risk taşıdığına göre sermaye bulundurması fikri güçlendi.
Bu düşüncenin arkasındaki mantık aslında oldukça insani:
İki kişinin elinde aynı miktarda para olabilir ama bu paranın karşılığında üstlendikleri risk aynı değildir.
Bankalar için de benzer bir durum söz konusu.
100 milyon TL'lik bir pozisyon ile başka bir 100 milyon TL'lik pozisyon bilançoda aynı büyüklükte görünse bile temerrüt olasılığı, karşı tarafın niteliği, teminat yapısı veya piyasa riski bakımından aynı olmayabilir.
Basel çerçevesi günümüzde kredi, piyasa ve operasyonel riskleri ayrı bileşenler halinde ele alıyor. bis.org
Dolayısıyla RWA'yı yalnızca bir muhasebe göstergesi gibi görmek eksik olur. RWA, aynı zamanda bankanın risk taşıma kapasitesi ile sermayesi arasındaki ilişkinin merkezinde bulunuyor.
Kadın ve Erkek Bakış Açısı Aynı Masada Nasıl Birleşti?
Toplantı ilerledikçe Mert hızlı bir hesaplama modeli hazırladı.
“Önce maruziyetleri sınıflandırıyoruz, sonra risk ağırlıklarını uyguluyoruz, ardından toplam RWA'yı buluyoruz.”
Derya ise başka bir tablo açtı.
“Ben de bunun yanına kredi kalitesindeki değişimin ve müşteri davranışındaki farklılaşmanın nasıl sonuç yaratabileceğini ekliyorum.”
Burada özellikle bir noktayı vurgulamak gerekiyor: Mert'in çözüm odaklı olması veya Derya'nın ilişkileri ve insan faktörünü önemsemesi, erkeklerin ya da kadınların doğuştan böyle olduğu anlamına gelmiyor.
İkisi de farklı çalışma alışkanlıklarına sahip iki profesyoneldi.
Fakat bu iki yaklaşım bir araya geldiğinde ilginç bir sonuç çıktı.
Mert:
“Formülü doğru kurarsak sistemi ölçebiliriz.”
Derya:
“Ölçtüğümüz şeyin gerçek hayattaki karşılığını doğru anlarsak sistemi yorumlayabiliriz.”
Bence bankacılığın en güçlü taraflarından biri tam olarak burada.
Rakam olmadan risk yönetilemez; bağlam olmadan da rakam doğru yorumlanamaz.
RWA Sadece Kredi Riskinden mi Oluşur?
Hayır.
Burada birçok kişinin yaptığı yaygın bir hata var.
RWA denildiğinde yalnızca verilen krediler düşünülüyor. Oysa Basel çerçevesinde RWA'nın farklı risk bileşenleri bulunuyor.
Temel olarak:
1. Kredi riski
Bankanın müşterisinin veya karşı tarafın yükümlülüğünü yerine getirememe riskidir.
2. Piyasa riski
Özellikle alım-satım portföyleri ve belirli piyasa pozisyonlarından kaynaklanan riskleri kapsar.
3. Operasyonel risk
Yetersiz veya başarısız iç süreçler, insanlar, sistemler veya dış olaylardan kaynaklanan kayıp riskini ifade eder.
Basel çerçevesi RWA'nın kredi riski, piyasa riski ve operasyonel risk bileşenleri üzerinden hesaplanmasını öngörüyor. bis.org
Örneğin operasyonel risk için güncel Basel standart yaklaşımında Business Indicator, Business Indicator Component ve Internal Loss Multiplier gibi unsurlar kullanılıyor; operasyonel risk sermaye gereksiniminden RWA'ya geçişte 12,5 katsayısı uygulanıyor. bis.org
Piyasa riskinde de standart yaklaşım kapsamında hesaplanan sermaye gereksinimi RWA'ya dönüştürülürken 12,5 katsayısı kullanılıyor. bis.org
Dolayısıyla:
Toplam RWA ≠ yalnızca kredilerin risk ağırlıklı toplamı
demek daha doğru bir yaklaşım.
12,5 Katsayısı Nereden Geliyor?
Hikâyenin en ilginç noktalarından biri burası.
Basel sermaye çerçevesinde toplam sermaye için asgari oran %8 olarak belirlenmiştir.